Nhung phi tan co cuoc doi ki la cua vua Thanh Thai

Vua Thanh Thai

Vao ngay 2 thang 2 nam 1889, Buu Lan len ngoi lay hieu la Thanh Thai. Khi do Buu Lan moi 10 tuoi. Trieu dinh Thanh Thai khac cac trieu truoc o cho le dǎng quang khong co Truyen quoc buu ty an ngoc.

Luc truoc, khi roi khoi kinh thanh Hue, vua Ham Nghi da mang theo va danh mat tai tinh Quang Binh. Cho nen luc tai vi vua Dong Khanh da phai dung mot an ngoc khac. Ngoai ra, di chieu cung khong co do vua Duc Duc hay vua Dong Khanh khong truyen ngoi lai cho vua Thanh Thai.

Vua Thanh Thai duoc danh gia la nguoi cau tien, yeu nuoc va chong Phap. Khac voi nhung vi vua truoc day, ong hoc chu Nho, hoc tieng Phap va cung cho ca con cai cua minh cung theo hoc chu Phap.

Ong con cat toc ngan, mac au phuc, hoc ca lai ca no, xe hoi, lam quen voi vǎn minh phuong Tay.

Ong de y den ca cac loai vu khi, da giao cho hoa si Le Vǎn Mien, nguoi da tung tot nghiep Truong My thuat Paris ve cho ong cac khau sung Phap. Vua Thanh Thai hoc va lam tat ca nhung dieu do deu nham de hieu ro va nam vung hon ve Phap trong chinh cuoc chien chong Phap cua minh.

Vua Thanh Thai boc lo tinh than dan toc rat cao. Co lan, cau Long Bien o Ha Noi, duoc lay ten Toan quyen Phap Doumer, xay dung xong, Hoang Cao Khai dua ra mot danh sach xin nha vua ban thuong cho nhung nguoi co cong, nha vua da cuoi nhat ma tra loi: “Ta co biet mat mui nhung dua nao dau”.

 Nhung nguoi Phap thuong xuyen gan gui khong duoc ong trong thi lam vi vay ho thuong co thanh kien voi ong. Co nhung tai lieu noi la nha vua da toan bi mat sang Trung Quoc, nhung moi di den Thanh Hoa da bi nguoi Phap ngǎn chan. Lai co y kien cho rang ong da dong tinh giup do, tao dieu kien cho Cuong De xuat duong theo Phan Boi Chau sang Nhat.

Vua Thanh Thai con bi mat lap cac doi nu binh de che mat Phap. Mot so tai lieu ghi rang vua da chieu nap duoc 4 doi, moi doi 50 nguoi, doi truoc huan luyen xong thi tro ve gia dinh va nap doi moi, khi co thoi co se cung noi day chong Phap. Nha vua tu bo tien ra lo chi phi, an o cho doi nu binh. Doi nu binh mac ao quan theo kieu rieng va hang ngay cham lo luyen tap vo nghe.

Viec tuyen mo va huan luyen duoc to chuc het suc bi mat. Nha vua cho linh can ve than tin den tiep xuc voi ho va gia dinh. Neu duoc chap thuan, vua cho gia canh bat coc, bang cach hen ngay gio va dia diem gap go, roi linh can ve, hoac chinh nha vua dem xe song ma den don ho va dua vao cung cam.

De bao mat, cac co gai bi “bat coc” thuong duoc dua vao Tu Cam Thanh bang cua Huu cua Thanh noi, gan lang Kim Long, vi con duong chay doc theo ben ngoai Hoang thanh dan den cua Huu rat vang ve vao ban dem, hai ben duong lai khong co nha cua cua dan chung.

Cung vi vay, cac co gai Kim Long duoc tuyen mo uu tien nhieu hon ca. Ngoai ra, nha vua con tuyen cac co gai lang An Ninh, ngoi lang giap lang Kim Long.

Do hau het la tho det vai, Vua Thanh Thai da nguy trang cho to chuc o Dai noi cac cho ban vai do cac nu binh ay det trong cung. Mot mat, nha vua de dang lua thuc dan, con mat khac de cho nu binh co cong viec ma trang trai chi phi.

Theo mot so tai lieu, Vua Thanh Thai chieu nap duoc 4 doi nu binh. Tuy nhien, ve sau viec nay cung bi lo. Thuong thu Bo lai va cac quan dai than trong Co mat vien da bao su viec cho vien Kham su Phap Levecque. Tu do, quyen hanh cua Vua Thanh Thai ngay cang thu hep.

Khong chi co vay, de che mat nguoi Phap, vua Thanh Thai con gia hanh dong nhu mot nguoi mat tri. Khi cac ban ve vu khi cua ong bi phat hien, Thanh Thai gia dien, cao cau cac ba cung phi va xe nat cac ban ve.

Loi dung co hoi nay, nguoi Phap vu cho ong bi dien, ep ong thoai vi, nhuong ngoi cho con vi ly do suc khoe. Kham su Phap con noi thang la da biet ong co y do chong Phap, nen khong de ong o ngoi duoc.

Con neu Thanh Thai muon tai vi thi ong phai ky vao mot to giay xin loi, tuyen bo voi quoc dan la co am muu chong lai nuoc Phap, nay phai thanh thuc hoi tam. Nhung ong da nem to tuyen cao thao san ay xuong dat, tu choi.

Vao ngay 29 thang 7 nam 1907, muon co Thanh Thai khong phe chuan viec bo nhiem mot so quan lai da duoc Kham su Leveque va Hoi dong Thuong thu thoa thuan, Leveque da tuyen bo truat quyen va quan thuc vua Thanh Thai trong Dai noi.

Den ngay 3 thang 9 nam 1907, trieu than theo lenh cua Phap vao dien Can Thanh dang vua du thao chieu thoai vi, co chu ky cua cac dai than voi ly do suc khoe khong bao dam, xin tu nguyen thoai vi. Xem xong ban du thao, vua Thanh Thai chi cuoi, ghi ngay hai chu “phe chuan” roi quay lung di vao.

Den ngay 12 thang 9 nam 1907, vua Thanh Thai bi dua di quan thuc o vung Cap Saint Jacques – chinh la Vung Tau ngay nay. Den nǎm 1916 ong day ra dao Reunion cung voi con trai la vua Duy Tan.

Ong cung gia dinh thue mot can nha o thanh pho Saint Denis tai dao Reunion. Thanh Thai va Hoang phi Chi Lac day cac con tieng Viet va ca nhung nhac cu dan toc nhu dan co, sao.

Ong tu phan cong cho tat ca nhung nguoi con tu nho den lon dam nhan cong viec trong gia dinh.

Cac cong chua phu me viec bep nuc, lam vuon. Cac hoang tu nguoi lam can ve cho Thanh Thai, nguoi dam nhan lo phan trau cau, diem tam sang, nguoi phu don dep nha cua.

Khac voi vua Ham Nghi truoc do, cuoc song cua cha con cuu hoang Thanh Thai kha chat vat. Voi dia vi cua mot ong vua song vua Thanh Thai thuong xuyen bi chu nha doi tien.

Den nam 1925, vua Khai Dinh biet tinh canh khon kho cua ong, da trich ngan sach gui sang cho ong 1.000 dong, roi sau thinh thoang lai cho tien.

Sau khi Khai Dinh mat, khong con khoan tien do nua, nen ngay 21 thang 9 nam 1935, vua Thanh Thai phai viet thu gui vua Bao Dai xin nha nuoc Bao ho Phap cho mot khoan tien de mua nha ma theo cam ket la neu ong mat di thi nha nuoc se duoc thu lai can nha.

Vua Thanh Thai

Dau thang 5 nam 1945, sau khi vua Duy Tan mat, nho su van dong cua con gai va con re cua ong, vo chong luat su Vuong Quang Nhuong, cuu hoang Thanh Thai moi duoc cho ve Viet Nam. Ong cung gia dinh song o Villa Anna tai Vung Tau.

Thang 3 nam 1953, ong duoc phep ve Hue tham lang tam cha me. Ong mat ngay 24 thang 3 nam 1954 va duoc an tang tai khuon vien thanh An Lang tai xa An Cuu, huyen Huong Thuy, tinh Thua Thien, tho 75 tuoi.

Va nhung cau chuyen ki la ve cac phi tan

Cuoc doi cua vua Thanh Thai khong chi gan lien voi nhung cau chuyen cua long yeu nuoc. O mot mat khac, cuoc doi vua Thanh Thai con gan lien voi nhung giai thoai ki la ve cac phi tan cua minh. Nguoi phi tan co so phan ki la truoc het cua vua Thanh Thai chinh la phi tan thu chin Duong Thi Ngot.

Duong Thi Ngot la con gai cua ong Duong Quang Xung, nguoi giu chuc Thai Bo Tu khoanh roi den giu chuc Bo Chinh tinh Khanh Hoa. Su xua ke lai rang tren con duong hoan lo, du lam gi, o dau ong Xung cung mang co con gai ruou la Duong Thi Ngot theo cung.

Cang lon len, Duong Thi Ngot cang xinh dep. Chinh vi the, Duong Thi Ngot nhanh chong lot vao mat xanh cua vua Thanh Thai.

Trong noi cung trieu Nguyen, ke tu doi vua Minh Mang tro ve sau, cac ba phi duoc xep hang theo 9 bac thu tu gom: nhat giai phi, nhi giai phi, tam giai tan, tu giai tan, ngu giai tan, luc giai tiep du, that giai quy nhan, bat giai my nhan va cuu giai tai nhan.

Ba Duong Thi Ngot duoc xep vao bac “cuu giai tai nhan”, bac chin. Ba duoc huong luong 180 quan tien va 48 vuong gao.

Khi tro thanh phi tan cua nha vua roi, Duong Thi Ngot duoc vua Thanh Thai het muc thuong yeu va sung ai. Chinh vi the Duong Thi Ngot bi nhung ba phi khac trong cung het suc ghen ghet.

Nhan mot lan vua Thanh Thai cat toc ngan, cac ba phi trong cung da bay muu tinh ke de hai ba Ngot. Ho da danh lua de cat mat cua ba Ngot mot nam toc, roi tim cach bao cho vua hay.

Thay vay, vua Thanh Thai gan cho ba mac phai trong toi khi quan nen da xu chem ba. Ve nguyen nhan dan den cai chet bi tham cua nguoi thu phi thu chin ma vua Thanh Thai rat muc yeu chieu nay cung con co mot giai thoai khac.

Theo ong Duong Quang Dieu, nguoi chau ho cua ba Ngot o doi thu 3 thi thi cai chet oan khuat cua phi tan Duong Thi Ngot bat dau boi mot loi noi vo tinh cua chinh nguoi phi tan nay.

 Ong Duong Quang Dieu ke rang vua Thanh Thai khong de toc dai nhu cac vua khac ma da cat toc ngan. Mot hom, sau khi da cat toc ngan xong, vua dao mot luot qua cac ba phi, hoi xem co dep khong.

 Ba nao cung khen dau vua dep. Chi rieng ba Ngot da khong khen lai con buot mieng bao: “Trong giong nhu ke cuop ay”. Vua noi gian, lien dem bo ba Ngot vao nau trong vac dau”.

Mac du co mot so tinh tiet khong sat voi su tinh nhung ve co ban cau chuyen cua ong Dieu cung cho thay la thu phi Duong Thi Ngot da mac phai toi khi quan ma chuoc lay cai chet.

Sau khi ba Ngot chet, nha vua van cho lam le mai tang ba het suc chu dao, dung theo nghi le trieu dinh, xung dang voi cai chet cua mot ba hoang phi.

 Quan tai cua ba duoc dua xuong thuyen rong roi theo duong song ve ben ben O Lau, voi lang que yeu dau cua ba o thon Hoi Ky, xa Hai Chanh, huyen Hai Lang, Quang Tri.

 Lang mo cua ba cung duoc xay cat rat can than, tren bia mo co khac dong chu: “Hoang trieu cuu giai tai nhan thuy Thuc Thuan Duong thi chi tam. Thanh Thai thap tam nien bat nguyet cat nhat tai”.

Tam dich la: “Lang cua ba ho Duong, ba phi cua nha vua duoc xep vao bac “cuu giai tai nhan”, co ten thuy la Thuc Thuan, lang duoc dung vao ngay lanh, thang 8, nam Thanh Thai thu 13. Sau khi xay cat lang xong, vua con cho bon nguoi tu phu tuc truc trong coi lang ba.

Va ca bon nguoi nay deu duoc nha vua cap phat ruong dat va mien tat ca cac loai suu thue cho den tron doi.

Khi ke ve dam tang cua ba Duong Thi Ngot, ong Dieu cung da tu hao ma ke rang: “Dam tang ba Ngot duoc dua tu Hue ve Quang Tri bang do theo duong song O Lau, ve cap ben cho Hom, huyen Phong Dien, Thua Thien Hue. Tu cho Hom, nguoi ta ganh bo quan tai ba Ngot di tren chieu hoa rai cho den tan thon Hoi Ky.

Chi phi mai tang, xay dung lang tam, nha vua phai chiu. Vua con cap cho 4 nguoi tu phu coi lang, moi nguoi duoc cap 3 sao ruong mien thue va ngoai ra con duoc mien cac thu suu dich”.

Khong chi gan cuoc doi minh voi nguoi phi tan Duong Thi Ngot, vua Thanh Thai con co ca giai thoai ve viec tim duoc quy phi khi di vi hanh. Vua Thanh Thai von khong co thien cam voi Toa Kham su Phap, lai cam ghet bon ninh than la nhung ke lam boi Tay nen vua Thanh Thai thuong muon vi hanh gan gui voi doi song nhan dan.

Dieu nay da lam cho Kham su Phap va quan phu chinh dai than Truong Nhu Cuong quan tam, e ngai va co gang can tru. Nha vua thuong hoa trang lam thuong dan khi vi hanh. Co khi lam nguoi an may de cam nhan duoc noi kho cua ho.

Cung co khi cai trang thanh mot thu sinh nho nha, len xu Kim Long de ngam nhin troi dat, chuyen tro voi cac co thon nu xinh dep.

Va chinh o vung dat Kim Long, trong mot lan vi hanh, vua Thanh Thai da tim thay duoc mot trong nhung quy phi cua minh. Dat Kim Long nam doc theo bo dong song Huong, nay thuoc ve thanh pho Hue ngay tu lau nuc tieng la “dat my nhan”.

Duoi thoi cac chua Nguyen Phuc Lan va Nguyen Phuc Tan, Kim Long la noi Do hoi.

Sau khi chua Nguyen Phuc Tran dua thu phu ve Phu Xuan, Kim Long duoc giao lai cho cac ong hoang, cac gia dinh quan lai lam nha tho, lap vuon va chang bao lau, noi day da tro thanh mot vung ngoai o xinh dep, hoa trai bon mua.

Co le nho dung nguon nuoc lanh song Huong va nhung vuon cay trai xum xue bon mua ma con gai Kim Long hau nhu ai cung dep. Khong nhung the, ho da so lai xuat than tu cac gia dinh co ne nep, co van hoa cho nen con net na, duyen dang rat de thuong.

Chuyen ke rang vao mot ngay Tet Nguyen Dan, vua Thanh Thai cai trang thanh dan thuong, den vung dat Kim Long. Sau khi di ngao du khap vung dat, vua Thanh Thai thue mot chiec do ra ve.

Khi do vua ghe vao, buoc len tren, ong trong thay co lai, khoang chung hai muoi, dang khep nep trong chiec ao va vai, voi doi ma ung hong rat co duyen.

 Vua Thanh Thai bong xao xuyen ron len mot niem cam xuc la lung. Ong goi co gai dang o cuoi thuyen va hoi mot cach dot ngot: “Ni, o te! O co muon lay vua khong?”.

Co lai do thiet tinh, nhin ong khach la doi dap: “Dung co noi bay ma ho lay dau chu!”. Thay the, vua Thanh Thai doi giong: “Tui noi thiet do, O co muon lay vua thi tui lam moi cho!”. Nghe vay, co lai do lang Kim Long then thung, cui mat nhin lo cho khac. Mot quan khac qua do lon tuoi, khan den ao dai chung chac chung nhu vua moi du le ve, tum tim cuoi, vui ve bao co lai: “Ni,O te! O cu noi “ung” de coi thu no!”.

Va co lai do danh bao noi nhanh: “Ung!”. Vua Thanh Thai thich thu dung day di ve phia lai, cam tay co keo ra dau mui thuyen. Mac cho co gai then thung dung dang, ong bao: “Rua thi quy phi ngoi nghi de tram cheo cho”.

Hai ba vo cua vua Thanh Thai

Noi roi di ra sau lai cam cheo dua do di truoc su ngac nhien vui ve cua moi nguoi. Den truoc Kinh thanh, vua dua do vao dau o ben Nghinh Luong, truoc Phu Van Lau, bao moi nguoi: “Thoi thien hac dung day tra tien do cho Tram va tien dua Qui phi vao cung!”. Tu do, co lai do Kim Long vo noi cung, lam qui phi cua Vua Thanh Thai.

Tuy nhien, nhieu nguoi cho rang, day chi la giai thoai do dan gian tao ra chu ky thuc, vua Thanh Thai me mot nang kieu nu dat Kim Long nhung do la con gai ut cua Vinh Quoc Cong Nguyen Huu Do. Ba ten Nguyen Huu Thi Nga, sau nay duoc nha vua dua vao cung, phong lam huyen phi, sinh ha duoc hai nguoi con.

Mac du vay, cho den nay, giai thoai vua Thanh Thai tim duoc quy phi tai dat Kim Long van duoc luu truyen va in dau trong cau ca: “Kim Long co gai my mieu/ Tram thuong, tram quy, tram lieu tram di”.

Trong so nhung phi tan cua vua Thanh Thai, ngoai nguoi phi tan duoc yeu chieu rat muc nhung roi van bi xu toi chet day ki la Duong Thi Ngot hay my nhan Kim Long theo giai thoai thi nha vua con co ca phi tan von la ho hang than thich.

Theo su sach ghi lai thi vua Thanh Thai co hai ba thu phi song voi ong suot thoi gian bi luu day o dao Reunion cung nhu nhung nam cuoi doi o Sai Gon. Do la ba Giai Trieu va ba Chi Lac. Ba Giai Trieu la me cua Hoang nam Vinh Chuong.

Trong thoi gian o dao Reunion, ba sinh them Vinh Gieu. Con ba Chi Lac sinh cho cuu hoang 5 nguoi con trai bao gom: hoang tu Vinh Luu, hoang tu Vinh Quynh, hoang tu Vinh Khoi, hoang tu Vinh Giu va hoang tu Vinh Cau.

The nhung dieu dac biet la ba Giai Trieu va Chi Lac la ca hai la chi em ruot. Ten that cua hai nguoi lan luot la Cong Tang Ton Nu Nhan va Cong Tang Ton Nu Mung. Ca hai nguoi deu la chat noi cua vua Minh Mang.

Trong hoang toc, hai ba ngang hang voi ben nam gioi co chu lot Ung, tuc la hai ba thuoc hang co cua cuu hoang Thanh Thai.

Theo mot so tai lieu thi de giau cuoc hon nhan co chau nay, hoang toc da doi ho cho hai ba sang ho Ho. Sau do, mot lan nua doi sang ho Nguyen Cong. Bia mo cua hai ba hien nay o An Lang deu khac ho cua hai ba la Nguyen Cong.

• Dinh Minh